2001 Ekonomik Krizinde Gecelik (O/N) Faizler, Basiretli Tacir Sıfatı ve Gabin: Yargıtay’ın Yaklaşımı

Giriş

2001 yılında Türkiye’de yaşanan ekonomik kriz, bankacılık sektöründe astronomik seviyelere ulaşan gecelik (Overnight – O/N) mevduat ve repo faizlerinin uygulanmasına yol açmıştır. Kriz sonrasında bankaların, likidite temini ve mevduat çıkışını önlemek amacıyla ödedikleri fahiş faizlerin bir kısmının iadesi (istirdat) veya borçlu olunmadığının tespiti talebiyle açtığı davalar, aşırı yararlanma (gabin) ve basiretli tacir yükümlülüğünün sınırları açısından zengin bir içtihat külliyatı oluşturmuştur.

1. Gabin (Aşırı Yararlanma) İncelemesinin Esasları

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri, kriz dönemindeki gecelik faiz uyuşmazlıklarını işlem tarihinde yürürlükte olan 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun 21. maddesinde (bugün Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesinde) düzenlenen gabin kurumunun unsurları kapsamında ele almıştır:

1. Objektif unsur (edimler arasında açık oransızlık): Sözleşme tarihinde uygulanan faiz oranları ile piyasa koşulları ve diğer finansal kuruluşların uyguladığı oranlar arasında açık bir oransızlık ve dengesizliğin bulunup bulunmadığı.
2. Sübjektif unsur (müzayaka hâli ve yararlanma kastı): Bu dengesizliğin bankanın içinde bulunduğu müzayaka (zor durumda kalma) hâlinden kaynaklanıp kaynaklanmadığı ve karşı tarafın (mudinin) bu durumu bilerek orantısız menfaat sağlama saikiyle hareket edip etmediği.

2. Basiretli Tacir Sıfatı ve Müzayaka Hâline İlişkin Yaklaşımlar

Türk Ticaret Kanunu’nun 18/2. maddesi gereğince her tacir, faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmakla yükümlüdür. Kriz şartlarında bu yükümlülüğün bankalar açısından müzayaka savunmasına engel olup olmadığı yargı kararlarında değerlendirilmiştir.

A) Ağırlıklı içtihat: Kriz şartlarında bankanın müzayaka hâlinin kabulü

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesinin yerleşik kararlarında; kriz ortamında yaşanan yoğun likidite darboğazı ve mevduat kaçışını engelleme mecburiyeti nedeniyle bankaların normalin çok üzerindeki faizleri kabul etmek zorunda kaldığı, dolayısıyla müzayaka hâlinin gerçekleştiği kabul edilmiştir:

• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (E. 2007/63, K. 2007/52): Bankanın günlük ödemelerini karşılamak ve para çıkışını önlemek amacıyla normalin çok üzerinde faiz uygulamak zorunda kaldığı, bu tablonun müzayaka hâli oluşturduğu belirtilmiştir. Mudinin de ekonomik krizi ve bankanın durumunu bilebilecek konumda olması hâlinde, bu durumdan aşırı faiz elde etme girişiminin dürüstlük kuralıyla bağdaşmayacağı ifade edilmiştir.
• Yargıtay 11. Hukuk Dairesi (E. 2020/596, K. 2020/3212 ve E. 2020/6324, K. 2021/6738): Bankanın faiz oranlarını bizzat belirleyip ilan etmiş olmasının, münferit müşterisinin gabinine maruz kalmayacağı anlamına gelmeyeceği vurgulanmış; kriz şartlarından faydalanılarak elde edilen fahiş faiz farkları yönünden gabinin unsurlarının oluştuğuna hükmedilmiştir.

B) Aksi yöndeki münferit yaklaşım ve direnme

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 27.09.2022 tarihli, E. 2021/325, K. 2022/6358 sayılı kararında çoğunluk, basiretli tacir olan bankanın faiz oranlarını serbestçe belirlediği gerekçesiyle müzayaka ve sömürme kastının oluşmadığını belirterek yerel mahkeme kararını bozmuştur. Ancak ilk derece mahkemesi, önceki Hukuk Genel Kurulu ve Daire içtihatlarına dayanarak direnme kararı vermiş ve gabin koşullarının varlığını benimsemiştir.

3. Müzayaka ve Faiz Aşırılığının Tespiti İçin Aranan Kriterler

Yargıtay, gecelik faizlerde gabin incelemesi yapılırken soyut kabuller yerine bilirkişi incelemesiyle şu somut verilerin ortaya konulmasını aramaktadır:

• Bankanın şube sayısı, aktif-pasif dengesi ve işlem hacmi,
• Bankanın kriz tarihindeki fiilî likidite ihtiyacı ve birikmiş zararları,
• Aynı dönemde Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredilmeyen diğer bankalar ve aracı kurumlar tarafından uygulanan gecelik/repo faiz oranları,
• Davaya konu faiz oranlarının, fona devredilmeyen piyasa aktörlerinin oranlarına kıyasla fahiş bir dengesizlik içerip içermediği.

Sonuç

2001 krizi gecelik faiz uyuşmazlıklarında yargı organları, bankaların tacir sıfatını gözetmekle birlikte, olağanüstü kriz şartlarında likidite temini için uygulanan astronomik oranları müzayaka hâli kapsamında değerlendirmiştir. İncelemeler, piyasa rayiçleri ile fiilen tahakkuk ettirilen oranlar arasındaki açık oransızlık ve tarafların sübjektif durumları üzerinden gabin ve dürüstlük kuralı çerçevesinde yürütülmektedir.