Anlaşmalı Boşanma Protokolündeki Feragat Beyanlarının Mal Rejiminin Tasfiyesine Etkisi

Kişisel Mal İkamesi (TMK m. 220) Perspektifinden Değerlendirme

Giriş

Anlaşmalı boşanma davaları, tarafların boşanmanın fer’ileri ile mali sonuçları üzerinde mutabakata varmaları sayesinde, çekişmeli boşanma yargılamalarına kıyasla daha hızlı ve öngörülebilir şekilde sonuçlanabilmektedir. Uygulamada ise taraflar, süreci kısa sürede tamamlamak amacıyla çoğu zaman standart nitelikte protokoller düzenlemekte; bu protokollerde “başkaca hak ve alacağımız yoktur”, “mal paylaşımı konusunda anlaştık”, “karşılıklı herhangi bir talebimiz bulunmamaktadır” gibi genel ifadelere yer verilmektedir.

Ne var ki boşanma kararının kesinleşmesinden sonra, eşlerden birinin evlilik birliği içerisinde edinilen taşınmazlar, araçlar, banka hesapları, ticari işletmeler veya sair malvarlığı unsurları yönünden katılma alacağı yahut katkı payı alacağı talebinde bulunduğu sıklıkla görülmektedir. Bu durumda temel hukuki sorun, anlaşmalı boşanma protokolünde yer alan beyanların mal rejiminin tasfiyesi bakımından bağlayıcı bir feragat niteliği taşıyıp taşımadığı noktasında toplanmaktadır.

Diğer yandan, talep konusu malvarlığının kişisel maldan kaynaklanıp kaynaklanmadığı, başka bir ifadeyle kişisel mal ikamesi teşkil edip etmediği de uyuşmazlığın sonucunu doğrudan etkileyebilmektedir.

Yargıtay içtihatları incelendiğinde, değerlendirmenin; beyanın açıklığı, kapsamı, taraf iradesi, protokolün içeriği ve malvarlığının hukuki niteliği ekseninde yapıldığı görülmektedir.

1. Açık ve Tereddüde Yer Vermeyen Feragat Beyanları Bağlayıcı Sonuç Doğurabilir

Tarafların anlaşmalı boşanma protokolünde ve duruşma sırasında, mal rejiminden kaynaklanan hak ve alacak taleplerinden açık biçimde vazgeçtiklerini beyan etmeleri hâlinde, bu beyanların sonraki davalar bakımından bağlayıcı kabul edilmesi mümkündür.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/4621, K. 2024/1523, T. 06.03.2024

Yargıtay, tarafların anlaşmalı boşanma sürecinde mal rejiminin tasfiyesine ilişkin geleceğe yönelik bir irade birliği oluşturduklarını kabul etmiştir.

“Davacı kadının anlaşmalı boşanma davasındaki beyanları ve protokol hükümleri ile bağlı olduğu…” “Gelecekte mal rejimine yönelik dava açma hakkını kullanmasının dürüstlük kuralına aykırı olacağı…”

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/7167, K. 2024/2196, T. 28.03.2024

Belirli bir taşınmazın diğer eşte bırakılması ve diğer tarafın bu mala ilişkin hak talep etmeyeceğini kabul etmesi, sonradan ileri sürülecek talepler bakımından engel teşkil etmiştir.

“Davacının açıkça söz konusu daireye ilişkin herhangi bir hak talebinde bulunmayacağını kabul ettiği ve kabulüyle bağlı olduğu…”

Bu yaklaşım, özellikle belirli malvarlığı unsurlarının açıkça düzenlendiği protokollerde önem arz etmektedir.

2. Genel ve Soyut Beyanlar Her Somut Olayda Feragat Olarak Yorumlanmaz

Her ne kadar uygulamada genel nitelikli ibarelere sıkça rastlanmakta ise de, Yargıtay yerleşik uygulamasında feragat beyanlarının dar yorumlanması gerektiği kabul edilmektedir. Buna göre, hangi haktan vazgeçildiğinin açıkça anlaşılmadığı beyanlar, otomatik olarak hak kaybı sonucunu doğurmayabilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/1441, K. 2024/1103, T. 22.02.2024

Kararda, yalnızca ev eşyaları ve ziynet eşyalarına ilişkin düzenleme bulunmasının, taşınmazlara ilişkin katılma alacağı taleplerini ortadan kaldırmayacağı belirtilmiştir.

“Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin düzenlemenin duraksamaya yer vermeyecek şekilde açıkça belirlenmiş olması gerekir.” “Ziynet ve mal paylaşımına dayalı hiçbir hak ve iddiam yoktur şeklindeki beyanın, katılma alacağından feragat olarak değerlendirilemeyeceği…”

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/5553, K. 2022/931, T. 07.02.2022

“Feragatin somutlaştırılmış bir hak ile ilgili kayıtsız ve şartsız, herhangi bir kuşkuya yer vermeyecek biçimde açık olması gerekir.”

Dolayısıyla, protokol metinlerinde kullanılan genel ifadelerin kapsamı her somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.

3. Katkı Payı Alacağı ile Katılma Alacağı Aynı Kavramlar Değildir

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir diğer sorun, farklı hukuki kurumların birbirinin yerine kullanılmasıdır. Oysa katkı payı alacağı ile artık değere katılma alacağı farklı hukuki dayanaklara sahip taleplerdir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/7011, K. 2024/1935, T. 20.03.2024

“‘Katkı payı alacağı talebim yoktur’ şeklindeki beyan sadece katkı payı alacağına ilişkin olup…” “Artık değere katılma alacağı yönünden de feragat olarak kabul edilmesi mümkün değildir.”

Bu nedenle, protokol veya duruşma beyanlarında kullanılan kavramların teknik anlamı, doğrudan dava sonucuna etki edebilmektedir.

4. Protokole Aykırı Talepler Dürüstlük Kuralı Çerçevesinde Değerlendirilebilir

Tarafların anlaşmalı boşanma sürecinde mali sonuçlar üzerinde mutabakata varmalarına rağmen, sonradan bu mutabakata açıkça aykırı taleplerde bulunmaları TMK m. 2 kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2022/7207, K. 2023/2859, T. 01.06.2023

“Davacının bu protokol hükümlerine aykırı olarak dava açmasının dürüst davranma kuralına aykırılık teşkil ettiği…” “Hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olduğu…”

Bu doğrultuda, protokolün lafzı kadar tarafların süreç içerisindeki davranışları da önem taşımaktadır.

5. Kişisel Mal İkamesi (TMK m. 220) Uyuşmazlığın Sonucunu Değiştirebilir

Mal rejiminin tasfiyesinde her malvarlığı unsuru edinilmiş mal niteliğinde değildir. Bir malvarlığının;

• evlilik öncesi kişisel malın satılması suretiyle,
• miras veya bağış yoluyla edinilen malvarlığının devriyle,
• kişisel mala ait kaynakların kullanılmasıyla

edinilmiş olması hâlinde kişisel mal ikamesi gündeme gelebilir.

Bu durumda ilgili mal üzerinde diğer eşin katılma alacağı talebi kısmen veya tamamen bertaraf olabilir. Bu sebeple uyuşmazlıklarda yalnızca protokol hükümleri değil, malın finansman kaynağı ve edinim süreci de ayrıntılı şekilde incelenmelidir.

Sonuç ve Değerlendirme

Anlaşmalı boşanma protokolünde yer alan her “hak talebim yoktur” ibaresi, tek başına mal rejiminin tasfiyesine ilişkin tüm taleplerden vazgeçildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte, açık, belirli ve tereddüde yer bırakmayan düzenlemeler bağlayıcı sonuç doğurabilmektedir.

Bu kapsamda aşağıdaki hususlar belirleyicidir:

• Beyanın açık ve belirli olup olmadığı,
• Hangi malvarlığı unsurlarını kapsadığı,
• Şarta bağlı olup olmadığı,
• Mahkeme huzurunda teyit edilip edilmediği,
• Talep konusu malın kişisel mal ikamesi niteliği taşıyıp taşımadığı,
• Taraf davranışlarının dürüstlük kuralı ile uyumlu olup olmadığı.

Bu sebeple, gerek anlaşmalı boşanma protokolünün hazırlanması aşamasında gerek sonradan dava açılması planlanan hâllerde, somut olay özelinde detaylı hukuki inceleme yapılması önem taşımaktadır.