Vekilin Özen Yükümlülüğü ve Sorumluluğu: Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme

1. Vekilin Özen Yükümlülüğünün Hukuki Niteliği ve Ölçütü

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 506. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, “Vekil üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür.” Aynı maddenin üçüncü fıkrasında ise vekilin özen borcundan doğan sorumluluğunun belirlenmesinde, “benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış esas alınır.” hükmü yer almaktadır.

Yargıtay içtihatlarında vekâlet ilişkisinin karşılıklı güvene dayandığı, vekilin borçlarının büyük ölçüde bu güven unsurundan, vekil edenin yararına ve iradesine uygun hareket etme borcundan doğduğu ifade edilmektedir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2021/26 E., 2022/310 K.; 2015/14391 E., 2018/12095 K.; 2021/9204 E., 2022/3787 K.) ve Hukuk Genel Kurulu (2005/273 E., 2005/332 K.; 2007/13-642 E., 2007/704 K.), vekilin vekil edenin yararına ve iradesine uygun davranması, onu zararlandırıcı davranışlardan kaçınması gerektiğini vurgulamıştır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin yerleşik kararlarında belirtildiği üzere, “Sözleşmede vekaletin nasıl yerine getirileceği hakkında açık bir hüküm bulunmasa veya yapılan işlem dış temsil yetkisinin sınırları içerisinde kalsa dahi vekilin bu yükümlülüğü daima mevcuttur.”

Konya Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi (2025/675 E., 2026/274 K.) kararında, “6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda (TBK) sadakat ve özen borcu, vekilin vekil edene karşı en önde gelen borcu kabul edilmiştir. Vekil üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür.” tespiti yapılmıştır.

Hukuk Genel Kurulu (2024/144 E., 2024/565 K.), vekilin borcunun “Vekil, müvekkile karşı vekâleti iyi bir suretle ifa ile mükelleftir.” kuralına dayandığını ve iyi ifanın sadakat ve özenle ifa anlamına geldiğini belirtmiştir. Kurul, vekilin özen borcunun hukuki kapsamını şu şekilde açıklamıştır: “Vekilin özen borcu, iş görürken yöneldiği sonucun olmaması değil bu sonuca erişmek için yaptığı faaliyetleri özenle yürütmesidir”. Benzer şekilde Hukuk Genel Kurulu (2022/109 E., 2023/439 K.), “Vekilin üstlendiği işi görürken gerekli özeni göstermesi gerekli ve yeterli olup sonucun vekâlet verenin istediği gibi olmaması vekâlet sözleşmesine aykırılık teşkil etmez.” ilkesine yer vermiştir.

Hukuk Genel Kurulu (2012/311 E., 2012/599 K.), vekilin basiretli hareket etme mecburiyetine dikkat çekerek, vekilin “özen ve sadakat yükümüne aykırı davranışta kusuru pek hafif olsa dahi sorumluluktan kurtulamayacak” olduğunu ifade etmiştir.

2. Sorumluluğun Şartları, İspat Yükü ve Nedensellik Bağı

Özen borcuna aykırılık tek başına vekilin tazminatla sorumlu tutulması için yeterli değildir. Hukuk Genel Kurulu (2007/13-642 E., 2007/704 K.), “tazminat hukukunda sorumluluktan söz edilebilmesi için, sadece eylemin yasaya veya sözleşmeye aykırı olması yeterli değildir; eylem sonucunda bir zararın doğmuş olması ve zararla eylem arasında uygun nedensellik bağının bulunması da gerekir.” kuralını ortaya koymuştur. Aynı doğrultuda Hukuk Genel Kurulu (2022/109 E., 2023/439 K.), sorumluluk için “Müvekkilin bundan dolayı bir zarara uğraması ve kusurla zarar arasında bir illiyet bağı olması gereklidir.” ilkesini vurgulamıştır.

İspat yükü bakımından:

• Hukuk Genel Kurulu (2024/144 E., 2024/565 K.), kural olarak özen borcunun yerine getirilmediğini ispat yükünün müvekkilde olduğunu; sözleşmeden doğan sorumlulukta kusur dışında sözleşmenin ihlali, zarar ve uygun illiyet bağının varlığını ispat yükünün alacaklıya düştüğünü belirtmiştir.
• Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi (2019/1118 E., 2021/1063 K.), vekilin vekâlet verene karşı sorumluluğu kapsamında taşınmaz satış bedelini vekil edene ödediğini ispat yükünün vekilde olduğunu; vekilin görevini kötüye kullandığını ve üçüncü kişinin vekille el ve iş birliği içinde olduğunu ispat yükünün ise davacıda bulunduğunu açıklamıştır.
• Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (2012/11805 E., 2012/15474 K.), mülga Borçlar Kanunu’nun 390/2. maddesine atıfla vekilin “vekaleti iyi bir surette ifa ile yükümlüdür” olduğunu; hesap verme borcuna uymayan vekilin, taşınmazın rayiç değerin altında satılması hususunda yetkilendirildiğini kanıtlayamaması hâlinde rayiç bedelden sorumlu olacağını ve “Belirtilen yükümlülüklere aykırı davranılması halinde vekilin, müvekkile karşı, onun bu yüzden uğradığı zararı tazmin yükümlülüğünün ortaya çıkacağı da çok açıktır.” sonucuna varıldığını belirtmiştir.

3. Mesleki ve Özel Alanlarda Özen Yükümlülüğünün Görünümü

A. Avukatlık Mesleğinde Özen Borcu

Hukuk Genel Kurulu (2022/109 E., 2023/439 K.), avukatın özen borcunun genel vekâlet ilişkisindeki özen borcundan daha ağır ve kapsamlı olduğunu belirterek şu tespitte bulunmuştur:

“Vekâlet ilişkinde özen borcu ve mesleğinin mahiyeti gereği avukat, hukuki yardım görevini yerine getirirken, öncelikle vekâlet konusu işle ilgili maddi ve usul hukukuna ilişkin hak düşürücü ve zamanaşımı gibi hak kaybı ya da o hakkın kullanılmasına engel olabilecek sürelerin olayda mevcut olup olmadığını incelemeli ve bunun sonucuna göre hareket etmelidir.”

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (2015/13135 E., 2016/23029 K.), avukatın icra takibini yürütmemesi sebebiyle açılan davada, takip konusu alacağın tahsil edilebilirliğinin araştırılması gerektiğini; alacağın tahsil kabiliyeti bulunup bulunmadığı incelenmeden avukat aleyhine hüküm kurulamayacağını ifade etmiştir.

Hukuk Genel Kurulu (2013/74 E., 2013/1367 K.), vekilin görevini yerine getirirken sadakat göstermek ve işi özenle yapmak zorunda olduğunu, ücret sözleşmesine rağmen üzerine aldığı işi haklı sebep olmaksızın takipten vazgeçen avukatın ücret talep edemeyeceğini kabul etmiştir.

B. Hekimlik ve Sağlık Hizmetlerinde Özen Borcu

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (2023/4972 E., 2024/602 K.), hekim ve sağlık kuruluşunun özen borcunu şu şekilde somutlaştırmıştır: “Vekil, hastanın zarar görmemesi için, mesleki tüm şartları yerine getirmek, hastanın durumunu tıbbi açıdan zamanında ve gecikmeksizin saptayıp, somut durumunun gerektirdiği önlemleri eksiksiz bir şekilde almak, uygun tedaviyi de yine gecikmeden belirleyip uygulamak zorundadır.” Daire ayrıca, “Gereken özen görevini göstermeyen vekil, vekaleti gereği gibi ifa etmemiş sayılmalıdır.” değerlendirmesini yapmıştır.

Hukuk Genel Kurulu (2024/144 E., 2024/565 K.), özel muayenehanesinde hasta takibi yapan doktorun sorumluluğunda “sorumluluğun temelini özen borcuna aykırılık oluşturmaktadır” tespitinde bulunmuş; tıbbi takipteki sorumluluk, topuk kanı alma yükümlülüğü ve zarar arasındaki nedensellik bağının tam olarak araştırılması gerektiğini vurgulamıştır.

C. Temsil, Satış ve Gümrük İşlemlerinde Özen Borcu

• Taşınmaz ve araç satış yetkisi: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (2021/8798 E., 2023/1141 K.; 2021/9941 E., 2022/7188 K.; 2025/2729 E., 2026/2063 K.), vekile taşınmazı dilediği kişiye dilediği bedelle satma yetkisi verilmiş olmasının vekilin sadakat ve özen borcunu ortadan kaldırmadığını içtihat etmiştir. Taşınmazın gerçek değerinin çok altında satılması, satış bedelinin vekil edene ödenmemesi ve alıcı ile el birliği içinde hareket edilmesi durumlarında vekâlet görevinin kötüye kullanıldığı kabul edilmektedir.
• Yardımcı kişi sorumluluğu: Bakırköy 3. Asliye Ticaret Mahkemesi (2020/386 E., 2023/91 K.), TBK m. 116 uyarınca vekil şirketin yardımcı kişisinin iş görme borcunu yerine getirirken özen ve sadakat borçlarına aykırı davranmasından şirketin sorumlu olduğunu değerlendirmiştir.
• Gümrük müşavirliği: Bakırköy 1. Asliye Ticaret Mahkemesi (2016/816 E., 2018/287 K.), “Bu yükümlülüğün gereği gibi yerine getirilmemesi halinde vekil, özen ve sadakat borcu nedeniyle müvekkilinin doğacak zararını tazminle yükümlü olacaktır.” gerekçesiyle, basiretli bir gümrük müşavirinden beklenen özeni göstermeyen vekilin müvekkilinin uğradığı ceza ve zarardan sorumlu olduğuna hükmetmiştir.