Delil Başlangıcı (HMK m. 202): Hukuki Niteliği, Sonuçları ve Belge Türlerine Göre Yargı Uygulaması

1. Delil Başlangıcının Hukuki Niteliği, Tanımı ve Unsurları

Mülga 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu m. 292 hükmünde yazılı delil başlangıcı olarak düzenlenen müessese, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 202. maddesinde delil başlangıcı başlığı altında yer almıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (03.03.2022, E. 2019/2, K. 2022/242), kanun koyucunun tercihine ilişkin şu tespiti yapmıştır:

“Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 202. maddesi, HUMK m. 292’den farklı olarak, ‘yazılı delil başlangıcı’ ibaresindeki, ‘yazılı’ kelimesini benimsememiş ve ‘delil başlangıcı’ ibaresini kullanmıştır.”

Hukuk Genel Kurulu (26.04.2023, E. 2022/724, K. 2023/373 ve 28.12.2022, E. 2021/981, K. 2022/1945) kararlarında, “HMK düzenlemesine göre artık bir belgenin delil başlangıcı olabilmesi için yazılı olması şartı aranmayacaktır” ve “bir belgenin delil başlangıcı olabilmesi için, (artık) yazılı olması şart değildir” ifadeleriyle HMK m. 199 anlamındaki bilgi taşıyıcılarının da delil başlangıcı sayılabileceğine işaret etmiştir.

6100 sayılı HMK m. 202/2 uyarınca ve yargı kararlarında yerleşik olarak kabul edildiği üzere:

“Delil başlangıcı, iddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse veya temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir.”

Bir belgenin delil başlangıcı sayılabilmesi için yargı kararlarında aranan temel koşullar şunlardır:

• Hukuki işlemi tek başına doğrudan ispatlamaması ancak muhtemel kılması: Yargıtay 7. Hukuk Dairesi (22.09.2022, E. 2022/4603, K. 2022/5438), “yazılı delil başlangıcı ihtilaflı hukuki işlemin tam ve doğrudan doğruya delilini teşkil etmez” gerekçesiyle belgenin iddia edilen işlemi kesin şekilde değil, olası/muhtemel kılan bir emare oluşturması gerektiğini belirtmiştir.
• Aleyhine ileri sürülen taraftan veya temsilcisinden sadır olması: Belgenin aleyhine ileri sürülen kişi ya da temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş olması şarttır. Bakırköy 2. Asliye Ticaret Mahkemesi (25.02.2026, E. 2023/107, K. 2026/185), Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi (11.06.2024, E. 2022/2653, K. 2024/1096) ve İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi (31.05.2022, E. 2021/1612, K. 2022/1625), aleyhine delil sunulan taraftan kaynaklanmayan veya imzasını taşımayan belgelerin delil başlangıcı sayılamayacağını vurgulamıştır.
• Temsil yetkisinde şekil şartının aranmaması: İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi (26.02.2025, E. 2024/1841, K. 2025/212), “Temsilcinin mutlaka bir vekaletname ya da yazılı bir temsil yetkisine sahip olması zorunlu değildir.” değerlendirmesini yapmıştır. İstanbul 10. Asliye Ticaret Mahkemesi (18.09.2024, E. 2022/881, K. 2024/633) de ticaret sicilinde resmi temsil yetkisi bulunmasa dahi şirketi temsilen yazışma ve görüşmeleri yürüten kişinin işlemlerinde teamül oluştuğu gerekçesiyle “… tarafından yapılan tüm yazışmalar ve teklifler de yazılı delil başlangıcı kabul edilmiştir.” yönünde hüküm tesis etmiştir.

2. Delil Başlangıcının Hukuki Sonuçları ve İspat Rejimindeki Yeri

A. Senetle İspat Zorunluluğunun Aşılması ve Tanık Dinlenmesi

HMK m. 202/1 uyarınca, “Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir.” Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (03.03.2022, E. 2019/2, K. 2022/242), koşulları taşıyan bir delil başlangıcının varlığı hâlinde “o hukukî işlem hakkında tanık dinlenebilir.” ilkesini vurgulamıştır. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (02.12.2010, E. 2010/8378, K. 2010/16067) de “Yazılı delil başlangıcı niteliğindeki belgenin mevcudiyeti halinde tanık dinlenmesi mümkündür.” belirlemesinde bulunmuştur.

Delil başlangıcı tek başına alacağı kesin ispata yetmediğinden yan delillerle desteklenmelidir. İstanbul 5. Asliye Ticaret Mahkemesi (10.09.2025, E. 2024/626, K. 2025/537), “yazılı delil başlangıcının varlığı halinde alacağın yan delillerle ispatlanması gerekmektedir.” gerekçesiyle ticari defter kayıtları gibi yan delillerle desteklenmeyen alacak davasını reddetmiştir. Mahkemelerin delil başlangıcı niteliğini incelemeden tanık dinletme talebini reddetmesi bozma sebebi oluşturmaktadır; Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (05.11.2014, E. 2014/1637, K. 2014/11938), sunulan kayıtların değerlendirilerek “koşullarının oluşması durumunda davacıya iddiasını tanıkla ispatlama imkanı tanınarak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken” davanın reddedilmesini hatalı bularak ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.

Buna karşılık, dosyada delil başlangıcı bulunmadığı ve karşı tarafın açık muvafakati olmadığı takdirde tanık dinlenemez. Ankara 4. Asliye Ticaret Mahkemesi (17.12.2025, E. 2024/820, K. 2025/867) ve Hukuk Genel Kurulu (28.12.2022, E. 2021/981, K. 2022/1945), “dosyada delil başlangıcı bulunduğundan bahsedilemeyeceğine ve davalı tarafın tanık dinlenmesi hususunda açık muvafakatı bulunmadığına göre adi ortalığın ispatı açısından tanık dinlenmesi veya dinlenen tanık beyanlarına itibar edilmesi mümkün değildir.” gerekçesine yer vermiştir.

B. Delil Başlangıcının Bulunmadığı Hâllerde Kesin Delillere Başvurulması

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (15.05.2023, E. 2023/104, K. 2023/1435) ve Yargıtay 7. Hukuk Dairesi (22.09.2022, E. 2022/4603, K. 2022/5438), “yazılı delil veya ‘delil başlangıcı’ yoksa inanç sözleşmesinin ikrar (HMK m.188) yemin (HMK m. 225 vd) gibi kesin delillerle de ispat edilmesi olanaklıdır” kuralını işletmiştir. Hukuk Genel Kurulu (26.04.2023, E. 2022/724, K. 2023/373) da imza incelemesi yapılamayan karbon nüshanın delil başlangıcı sayılamayacağını belirterek “diğer bir kesin delil olan ve ancak davalı tarafça açıkça delil olarak dayanılan yemin ile savunmanın ispatı mümkündür” gerekçesiyle direnme hükmünü bozmuştur. Yargıtay 23. Hukuk Dairesi (11.09.2018, E. 2016/719, K. 2018/4130) ise bono vasfı bulunmayan belgenin delil başlangıcı teşkil ettiği dosyada “Somut uyuşmazlığın tanıklar dinlenip, bu şekilde bir sonuca varılamazsa yemin delili de değerlendirilerek sonuca varılması gerekirken, yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir.” diyerek hükmü bozmuştur.

3. Belge Türlerine Göre Yargı Uygulaması

A. Elektronik Veriler (E-posta, WhatsApp ve Ses Kayıtları)

• Elektronik postalar: İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 45. Hukuk Dairesi (26.02.2025, E. 2024/1841, K. 2025/212), “Elektronik yazışmaların yazılı delil başlangıcı olduğu ise Dairemizin kaldırma kararında doktrin görüşü ve Yargıtay içtihatlarıyla açıklanmıştır.” gerekçesine dayanmıştır. İstanbul 10. Asliye Ticaret Mahkemesi (18.09.2024, E. 2022/881, K. 2024/633) de “elektronik yazışmaların yazılı delil başlangıcı olduğu” tespitini aktarmıştır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (25.01.2024, E. 2023/2258, K. 2024/421), HMK m. 199 çerçevesinde “bu düzenleme ile mail ve telefon mesajları da belge olarak kabul edilmiştir” ve “bu tür belgeler delil başlangıcı olarak kabul edilmiştir” değerlendirmesiyle ilk derece mahkemesinin davanın kabulü kararını onamıştır.
• WhatsApp yazışmaları: Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (08.05.2023, E. 2022/8590, K. 2023/1325), “6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 199 uncu maddesine göre belge niteliğinde bulunan whatsapp yazışmalarının aynı Kanunu’nun 202 nci maddesi uyarınca yazılı delil başlangıcı olarak kabulünün gerektiği” sonucuna vararak Bölge Adliye Mahkemesi kararını onamıştır. Buna karşılık, mesaj içeriğinin iddia edilen hukuki işlemi muhtemel kılacak açıklıkta olmaması hâlinde belge delil başlangıcı sayılmaz; nitekim Ankara 4. Asliye Ticaret Mahkemesi (17.12.2025, E. 2024/820, K. 2025/867), hisse devri ve bono ilişkisini açıkça yansıtmayan kayıtlar yönünden “davacının delil olarak dayandığı whataspp yazışma kayıtları HMK 202.m. bağlamında yazılı delil başlangıcı mahiyetinde değildir.” değerlendirmesini yaparak davayı reddetmiştir.
• Ses kayıtları: Diyarbakır Asliye Ticaret Mahkemesi (12.05.2026, E. 2025/461, K. 2026/513), tarafların bilgisi dâhilinde alınan ve diğer beyanlarla tutarlı olan ses kaydını “delil başlangıcı” sayarak menfi tespit davasını kabul etmiştir.

B. Kambiyo Senetleri ve Şekil Eksiklikleri

Yargıtay 23. Hukuk Dairesi (11.09.2018, E. 2016/719, K. 2018/4130), “Türk Ticaret Kanunu madde 776’da gösterilen zorunlu şekil şartlarını ihtiva etmeyen ve bu sebeple bono sayılmayan yazılı belge, temel ilişki bakımından delil başlangıcı sayılır.” ilkesini benimsemiştir. İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesi (07.12.2020, E. 2019/171, K. 2020/851) dava konusu senet için “Dolayısıyla davaya konu senet 6100 sayılı HMK m. 202’ye göre yazılı delil başlangıcı, maddi hukuka göre ise adi yazılı belge niteliğindedir.” nitelemesini yapmış, tanık dinleyerek davayı kısmen kabul etmiştir. İstanbul 5. Asliye Ticaret Mahkemesi (10.09.2025, E. 2024/626, K. 2025/537) de süresinde ibraz edilmeyerek kambiyo vasfını yitiren çekin delil başlangıcı hâline geldiğini belirtmiştir.

C. Banka Dekontları

Banka dekontlarının delil başlangıcı sayılıp sayılmayacağı konusunda içtihatta farklı yaklaşımlar mevcuttur:

• Delil başlangıcı saymayan görüş: Yargıtay 7. Hukuk Dairesi (22.09.2022, E. 2022/4603, K. 2022/5438), inançlı işlem iddiasında “banka dekontlarının yazılı delil başlangıcı olarak kabulüne olanak yoktur” tespitinde bulunmuştur. Bakırköy 2. Asliye Ticaret Mahkemesi (25.02.2026, E. 2023/107, K. 2026/185) de “Davacı tarafın “delil başlangıcı” olduğunu belirten dekont, varlığı iddia edilen hukuki vakıanın aleyhine ileri sürülen kişi ya da temsilcisi tarafından verilmiş değildir.” gerekçesiyle dekontu delil başlangıcı saymayıp davayı reddetmiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (15.05.2023, E. 2023/104, K. 2023/1435) kararında incelenen Bölge Adliye Mahkemesi de dekont kayıtlarına rağmen “yazılı delil başlangıcı olarak başkaca delil bulunmadığının” anlaşıldığını belirtmiş ve Yargıtay bu kararı onamıştır.
• Delil başlangıcı sayılabileceğini belirten görüş: Yargıtay 1. Hukuk Dairesi (17.11.2025, E. 2024/5657, K. 2025/5111), inançlı işlem uyuşmazlığında “Şayet, ispat külfeti kendisinde olan tarafın yazılı bir belgesi yok ancak taraflar arasında gerçekleştirilen mektup, banka dekontu, yazışmalar gibi birtakım belgeler var ise bunların yazılı delil başlangıcı sayılacağı ve iddianın her türlü delille kanıtlanmasının olanaklı hale geleceği sabittir.” görüşünü kabul etmiş; somut olayda dekontların hangi sebeple yapıldığının araştırılması, kredi borcunun ödenmesine ilişkin oldukları tespit edilirse delil başlangıcı olarak kabul edilerek tanık dâhil tüm delillerin toplanması gerektiği gerekçesiyle Bölge Adliye Mahkemesi kararını ortadan kaldırıp ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.

D. İmzasız Belgeler, El Yazıları ve Resmi Yazılar

• İmzasız el yazısı borç kayıtları: Yargıtay 13. Hukuk Dairesi (02.12.2010, E. 2010/8378, K. 2010/16067), borç kaydının davalıların el ürünü olması durumunda, “hangi borca ilişkin olduğu belirtilmese ve davalıların imzasını taşımasa dahi kendi elleri ürünü olduğu kabul edildiğine göre HMUK.un 292.maddesi hükmü uyarınca yazılı delil başlangıcı niteliğindedir.” değerlendirmesini yaparak davacı yararına bozma kararı vermiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi (15.05.2023, E. 2023/104, K. 2023/1435) de inanılan tarafından el ile yazılmış fakat imzalanmamış mektup, paraf taşıyan metin ya da mühürlü senetlerin delil başlangıcı teşkil edebileceğini aktarmıştır.
• İmzasız ve sadır olmayan belgeler: Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi (11.06.2024, E. 2022/2653, K. 2024/1096), “davacı tarafın sunmuş olduğu ‘tutanaktır’ başlıklı belgede davalının imza ve kaşesi bulunmadığı gibi davalı tarafından davacıya verilmediğinden bu belge yazılı delil başlangıcı niteliğinde kabul edilemeyecektir” tespitiyle istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi (31.05.2022, E. 2021/1612, K. 2022/1625), belgelerdeki imzanın davalıya değil tanığa ait olması nedeniyle “davalı tarafından düzenlenmiş bir belge olmadığından yazılı delil başlangıcı olarak kabul edilmesi mümkün değildir” sonucuna vararak davanın kabulü kararını kaldırmış ve davanın reddine hükmetmiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesi (03.12.2018, E. 2017/1380, K. 2018/2584) de tarihsiz, imzasız ve davalıdan sadır olduğu kanıtlanamayan belgeleri delil başlangıcı saymamıştır. Hukuk Genel Kurulu (28.12.2022, E. 2021/981, K. 2022/1945), davalıdan sadır olmayan dergi, mecmua ve fotoğrafların delil başlangıcı oluşturmayacağını belirtmiştir.
• Kurum yazıları: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi (25.01.2010, E. 2008/9434, K. 2010/731), Belediye Başkanlığının Kaymakamlığa gönderdiği resmi yazıyı “mahkeme dışı ikrar olmadığı açıksa da delil başlangıcı niteliğinde olduğu kuşkusuzdur” olarak nitelemiş ve kararı davacı yararına bozmuştur. Dairenin diğer bir kararında da (2010, E. 2010/3987, K. 2010/5999) davalıdan sadır olan yazının yazılı delil başlangıcı oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

E. Taraf Duruşma Beyanları

Hukuk Genel Kurulu (03.03.2022, E. 2019/2, K. 2022/242), davalının duruşmadaki beyanının mahkemece delil başlangıcı sayılarak tanık dinlenmesini usule aykırı bulmuş; davalının beyanında kira ilişkisini kabul etmediğini ve “alınan beyanın delil başlangıcı olmadığı sonucuna varılmıştır” tespitini yaparak direnme kararını bozmuştur.